پنج شنبه ، ۵ مرداد ۱۳۹۶
خانه / فرهنگی و مذهبی / نگاهی به تاریخ تبریز

نگاهی به تاریخ تبریز

نگاهی به تاریخ تبریز
نگاهی به تاریخ تبریز

تبریز مرکز استان آذربایجان شرقی است. در ۴۶ درجه و ۲۵ دقیقه طول شرقی و۳۸ درجه و دو دقیقه عرض شمالی از نصف النهار گرینویچ واقع شده است، ارتفاع آن از سطح دریا ۱۳۴۰ متر می‌باشد. با وسعتی حدود ۱۱۸۰۰ کیلومتر در قلمرو میانی خطه آذربایجان و در قسمت شرقی شمال دریاچه ارومیه و۶۱۹ کیلومتری غرب تهران قرار دارد و در ۱۵۰ کیلومتری جنوب جلفا، مرز ایران وجمهوری آذربایجان قرار گرفته است. جمعیت تبریز بیش از یک ونیم میلیون نفر می‌باشد. تبریز از سمت جنوب به رشته کوه منفرد همیشه پر برف سهند واز شمال شرقی به کوه سرخ فام عون علی (عینالی) محدود می‌شود. رودخانه آجی چای (تلخه رود) از قسمت شمال وشمال غرب تبریز می‌گذرد وبعد از طی مسافتی قابل توجه در دشت تبریز به دریاچه ارومیه می‌ریزد ومهرانرود از میانه تبریز می‌گذرد که اکثراَ در فصول مختلف سال بی‌آب است.

تبریز زمانی دارای باغات ومزارع فرح انگیز وپرآوازه‌ای بود به همراه قنات‌ها وچشمه‌های متعدد که امروزه تمامی آن همه باغات و مزارع از میان رفته یا در حکم ازمیان رفتن است وگستره شهر پیرامون خود را به مناطق مسکونی، تجاری، اداری وصنعتی وخدماتی مبدل ساخته است.

شرح تبریزازگذشته‌های دورتابه امروزهرگزدرقاموس سطرهاونوشته‌ها نگنجیده است

پیشینه تبریز همواره در هاله‌ای از ابهام مستور بوده و امروزش نیز حکایتگر غریب است. تاریخ تبریز در پیش از ظهور اسلام اسیر ظن‌ها و گمان‌ها وگاهی اغراض هاست وبعد از ظهور اسلام سیمای پر شکوهش نظر جهانیان را معطوف می‌سازد و در گستره وسیع حکومت اسلامی به «قبۀ الاسلام» مشهور می‌شود.

سپس در شاهراه ابریشم، شرق را با غرب پیوند می‌دهد ورونق اقتصادش به بنیان بازار‌ها و کاروانسراهایی می‌انجامد که عظیم‌ترین مکان مسقف پهنه گیتی می‌گردد وازاین رو ـ رشک انگیز ـ دارای شکوه مند‌ترین ابنیه اعصار و مترقی‌ترین دانشگاه آنزمان‌ها ـ ربع رشیدی ـ می‌شود. بنیاد شهر تبریز و وجه تسمیه نامش افسانه‌ای را می‌ماند، گاهی بوی اغراض می‌دهد وبرخی موارد نیز از ظن‌ها وگمان‌ها نشأت می‌گیرد.

زنده یادعبدالعلی کارنگ درآثارباستانی آذربایجان (آثاروابنیه تاریخی شهرستان تبریز) در باب وجه تسمیه تبریز می‌نویسد: کلمه تبریز را جغرافی نویسان عرب چون سمعانی و یاقوت حموی به «کسر تاء» وجغرافی نویسان ایرانی و ترک چون حمد الله مستوفی و کاتب چلبی به «فتح تاء» و مورخان رومی و ارمنی و روسی چون فاوست، آسولیک، وارطان و خانیکف به «فتح تاء» قلب «باء»

به «واو» یعنی به صورت «تورز Tavrez» و «تورژ Tavdrz»، «تورشavres T» دَورژDavrez» ذکر کرده‌اند.

درباره بنا و وجه تسمیه شهر تبریز حمدالله مستوفی و یاقوت حموی می‌نویسند: بنای تبریز از زیبده زن هارون الرشید است. وی به بیماری تب نوبه مبتلا بوده، روزی چند در آن حوالی اقامت کرده، در اثر هوای لطیف و دل انگیز آنجا بیماری زیبده زایل شده، فرموده شهری در آن محل بنا کنند و نام آن را «تب ریز» بگذراند.

اولیا چلبی کلمه «تبریزرا به معنی ستمه دوکوچو» (ریزنده تف و تاب) و این نام را با آتشفشانی دیرین کوه سهند مربوط دانسته است.

زنده یاد کارنگ در ادامه می‌افزاید: مورخان ارمنی هم اسم تبریز را «تورژ یا دورژ» محرّف عبارت «دَ، ی، ورژ» و به معنی انتقال‌گاه دانسته و نوشته‌اند: بانی تبریز خسرو ارشاکی (۲۳۳ – ۲۱۷ م) حکمران ارمنستان است که آن شهر را به یاد گرفتن انتقام «ارتبانوس» یا «اردوان» آخرین پادشاه پارتی ارز اردشیر بابکان بنیاد نهاده و نام آن را (Da – I – vrez) گذاشته است.

مؤلف آثار باستانی آذربایجان با افسانه شمردن موارد ذکر شده می‌نویسد: قدیمی‌ترین ذکر نام تبریز را در کتیبه سارگن دوم پادشاه آشور خواهیم یافت، شرق‌شناس شهیر فقید ولادیمیر می‌نورسکی می‌نویسد: «سارگن دوم در سال ۷۱۴ قبل از میلاد به قصد تصرف ممالک اورارتو سفری به شمال غربی ایران کرد. از ناحیه سلیمانیه کنونی (واقع در کردستان عراق) داخل کردستان مکری شد. از پارسوا Parsua (پسوه کنونی) و ساحل جنوبی دریاچه ارومیه گذشت. از سوی شرقی دریاچه به راه خود ادامه داد و پس از پشت سر گذاشتن «اوشکایا» (اسکوی کنونی) قلعه «تارومی» یا «تارونی» و «ترماکیس» را گشود. بعید نیست یکی از این دو کلمه نام قدیمی تبریز کنونی باشد.

چنانچه در ابتدا اشاره شد پیشینه تبریز همواره در هاله‌ای از ابهام مستور بوده است و بنیاد و وجه تسمیه نامش گاهی افسانه‌ای، گاهی مغرضانه و گاهی نشأت گرفته از ظن‌ها وگمان‌ها می‌گردد. اینکه تبریز قبل از اسلام مکانی آباد و یا غیر آباد بوده است هنوز سند محکمه پسندی در میان نیست حتی در اوایل ظهور اسلام نیز در حمله اعراب به آذربایجان نامی از تبریز دیده نمی‌شود. تنها اشاره دقیق و مستند مربوط به زمان سلسله روادیان است که در زمان خلافت متوکل عباسی، رواد ازدی از اهالی یمن در آذربایجان به حکمرانی پرداخت و در زمان او و فرزندانش تبریز رو به آبادی نهاد و دور شهر را بارو کشیدند. از آن زمان به بعد تبریز با سپری ساختن وقایع تلخ و شیرین آوازه‌ای جهانی یافت. اوصافی که در طول تاریخ از تبریز شده است به اجمال چنین است:

در قرن چهارم هجری یاقوت حموی تبریز را مشهور‌ترین شهر آذربایجان می‌خواند. ابوحوقل در ۳۶۷ و ابن مسکویه در ۴۲۱ و ناصر خسرو در ۴۳۸ تبریز را بزرگ‌ترین و آباد‌ترین شهر آذربایجان می‌خوانند.

در سال ۶۱۸ لشکر مغول به پشت دروازه‌های تبریز می‌رسند، اما تدابیر شایان تقدیر بزرگان شهر تبریز را از حمله مغولان مصون نگه می‌دارد و مردم تبریز با بذل مال شهر را از کشتار و ویرانی‌‌ رها می‌سازند. البته این اتفاق سه بار تکرار می‌شود و در هر سه بار مردم متمول تبریز‌‌ همان تدبیر را به کار می‌بندند تا اینکه در سال ۶۳۸هجری قمری مغول‌ها به سراسر آذربایجان مسلط می‌شوند و تبریز را پایتخت خود قرار می‌دهند که در زمان غازان خان تبریز شکوه ویژه‌ای می‌یابد. شنب غازان با ابهت تاریخی‌اش چشم‌ها را خیره می‌سازد. خواجه رشید الدین فضل الله وزیر اندیشمند ایلخانیان ربع رشیدی را بنیاد می‌نهد که در زمان خود عظیم‌ترین مرکز علمی – فرهنگی به شمار می‌رود و از آن همه مجد و عظمت اینک ویرانه‌هایی از برج‌های ربع رشیدی در میان محله ا ی باقی مانده است.

این شهر در طول تاریخ دوره‌های طلایی متعددی را سپری ساخته است. دوران پایتختی، دوران ولیعهد نشینی، دوران شکوفایی تجاری، اقتصادی، هنری و…. زمانی مکتب تبریز در عرصه هنر تحول شگرفی را موجب می‌گردد که امروزه آثار کم نظیر آن دوره زینت بخش موزه‌های جهان است. مردان و زنان نامداری از این شهر برخاسته‌اند، کعبه ملی روم، میعادگاه عرفا، شعرا اندیشمندان و بزرگان بوده است. به همین خاطر تبریز یگانه شهری است که صاحب مقبره الشعرا است. مقبره‌ای که خاقانی‌ها، همام‌ها، قطران‌ها و….. سرانجام واپسین مقتدر آسمان شعر و ادب شهریار شیرین سخن در آن مکان مقدس آرمیده است. اگر چه از بلایی زمینی و آسمانی در امان نمانده است، زلزله‌ها، سیل‌ها، بیماری‌های واگیر، جنگ‌ها و.. تبریز را آشفته، اما باز این شهر همیشه سرفراز به قول آقا یحیی ذکاء، هر بار از زیر ویرانه‌ها و خاکسترهای شهر پیشین همچون سمندری، زنده‌تر و سرفرازانه‌تر قد برافراشته، زندگی از سر گرفته و هیچگاه زبون پیشامد‌ها و بازی‌های روزگار نگردیده است. میر علی تبریزی واصع خط نستعلیق، پیر سید احمد تبریزی استاد کمال الدین بهزاد و…. از جمله هنرمندانی بودند که تحولی در عرصه دنیی هنر آن روزگاد پدید آوردند. در زمان صفویه این اقتدار هنری در تبریز به اوج خود رسید اما جنگ صفویان با دولت عثمانی آنچه را که یافته شده بود پنبه ساخت و از تبریز و از آن هم مجد و عظمتش جز کشتزارهایی سوخته و کوشک‌هایی ویران چیزی بر جی نماند و پایتخت به اصفهان منتقل شد و هر چه استاد و هنرمند و اندیشمند بود به اصفهان کوچید و بناهی عظیم اصفهان که امروز مایه مباهات کشورمان است به دست کوچندگان تبریز و هنرمندان این خطه بنیاد شد و پادشاهان صفوی که پادشاهانی فرهنگ دوست و هنر پرور بودند اصفهان را نگین ایران ساختند و همای سعادت از فراز آذربایجان بویژه، تبریز پر کشید و بر سر اصفهان سایه افکند.

تبریز گذشته از آنچه ذکرش رفت، در امور بنیادی نیز همواره پیشگام بوده است و شاهد این مدعا قیام‌ها وتحول‌های فرهنگی، هنری و صنعتی است که شاهد آن بوده‌ایم و هستیم. نقش بنیادی تبریز در نهضت تنباکو به استناد مدارک وجود حقانیت مبداء نهضت تنباکو از تبریز را به اثبات می‌رساند که در پی آن میرزای شیرازی فتوی معروف خود را صادر می‌کند وشرح واقعه به قلم پژوهشگر ارجمند آقا صمد سرداری نیا تحت عنوان «تبریز در نهضت تنباکو» به انجام رسیده است. قیام عظیم مشروطیت و نقش تبریز در اعطی مشروطه به مردم آن زمان امر مبرهنی است که حکایتگر دلیری مردان پولادین اراده‌ای چون زنده یادان ستارخان سردار ملی، باقرخان سالار ملی ثقة الاسلام، شیخ محمدخیابانی، علی مسیو، حسین خان باغبان و… است.

بعد از قیام مشروطه و وقایع مختلف، تبریز پس از سپری ساختن سال‌های بحرانی ۲۰ الی ۲۵ سال ۱۳۳۲ در نهضت ملی ساختن نفت یکی از ارکان حرکت‌های آن زمان در سراسر کشور به شمار می‌رفت و گواه این ادعا، صفحه‌های حاکی شور و حال انقلابی مطبوعات تبریز در آن سال هاست و ملاقات‌های شادروان سید اسماعیل پیمان با آیت ا… کاشانی و دکتر مصدق می‌باشد. در نهضت خرداد سال ۱۳۴۲ نیز بازاریان با بستند بازار و خطبی تبریز با ایراد سخنرانی‌های مهم و پخش شب نامه‌ها و حرکت‌های اصیل انقلابی دین خود را ادا کردند و سرانجام در ۲۹ بهمن سال ۵۶ با حرکتی توفنده بنیاد شاهنشاهی ۲۵۰۰ ساله را به لرزه درآوردند و عظمت واقعه به قدری غیر منتظره و خارق العاده بود که رژیم شاهی را دچار سردرگمی ساخت و ساواک با تمامی ادعاهای پرطمطراق خود عاجزانه به تقلا برخاست.

آنچه رفت مختصری بود از تبریز و وقایع تاریخی فرهنگی آن. اینک به شرح مختصر یکایک موارد شایان توجه اکتفا می‌شود. با این امید که این سطور در شناساندن سیمای تبریز برای هر صاحب اشتیاقی سودمند واقع شود.

پورتال شهرداری تبریز

همچنین ببینید

عالم ذر چه عالمی است

1. عالم ذرّ پایین ترین مرتبه ی عالم مثال یا برزخ نزولی یا ملکوت سفلی …

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *